Uzluk­siz quvvat manbalarini (UPS)

UPS, ya’ni uzluksiz quvvat manbai — elektr tarmog‘ida uzilishlar yuz berganda ulangan texnikani elektr energiyasi bilan ta’minlaydigan qurilma. Oddiy sharoitda UPS elektr tarmog‘idan quvvat oladi, elektr energiyasi o‘chirilganda yoki kuchlanish sezilarli darajada o‘zgarganda esa avtomatik ravishda ichki akkumulyator orqali ishlashga o‘tadi.

UPSning asosiy vazifasi faqat qurilmalarning ishlashini vaqtincha davom ettirishdan iborat emas. Ulangan texnikani kuchlanishning keskin o‘zgarishi, pasayishi, impulsli xalaqitlar va elektr tarmog‘idagi boshqa muammolardan ham himoya qilishi mumkin. Modeliga qarab UPS kompyuterlar, serverlar, tarmoq uskunalari, videokuzatuv tizimlari, isitish qozonlari, muzlatkichlar, routerlar va boshqa texnikalar uchun ishlatiladi.

UPS qanday ishlaydi

UPS tarkibiga akkumulyator batareyasi, zaryadlash qurilmasi, invertor va elektron boshqaruv tizimi kiradi. Elektr tarmog‘i ruxsat etilgan diapazonda ishlayotgan vaqtda akkumulyator zaryadlanadi va foydalanishga tayyor holatda turadi. Elektr ta’minoti uzilganda yoki tarmoq parametrlari belgilangan chegaralardan chiqib ketganda, tizim ulangan qurilmalarni avtomatik ravishda batareyadan quvvatlantirishga o‘tkazadi.

O‘tish tezligi UPS turiga bog‘liq. Ko‘pchilik maishiy qurilmalar uchun qisqa kechikish muammo tug‘dirmaydi, biroq sezgir texnika deyarli uzluksiz quvvat talab qilishi mumkin. Shu sababli tanlashda nafaqat quvvatni, balki muayyan modelning ishlash prinsipini ham hisobga olish kerak.

Avtonom ishlash vaqti akkumulyator sig‘imi va yuklamaga bog‘liq. Ulangan texnika qancha ko‘p quvvat iste’mol qilsa, batareya shuncha tez zaryadsizlanadi. Ayrim UPSlar kompyuterni bir necha daqiqa ishlatish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu ma’lumotlarni saqlash va tizimni to‘g‘ri o‘chirish uchun yetarli. Boshqa modellar, ayniqsa qo‘shimcha akkumulyatorlar ulanganida, ancha uzoq vaqt elektr ta’minotini ta’minlay oladi.

UPS turlari

Eng keng tarqalgan turlardan biri — line-interactive UPS. Ular kompyuterlar, tarmoq uskunalari, maishiy elektronika va kuchlanishning beqarorligidan himoyalanishi kerak bo‘lgan boshqa texnikalar uchun mos keladi. Bunday modellarda kuchlanishni avtomatik tartibga solish funksiyasi mavjud bo‘lib, elektr tarmog‘idagi har bir kichik o‘zgarishda batareyaga o‘tish talab qilinmaydi.

Ikki tomonlama konversiyaga ega UPS, ya’ni online modellar, boshqa prinsip asosida ishlaydi. Kiruvchi o‘zgaruvchan kuchlanish doimiy tokka aylantiriladi, keyin esa ulangan qurilma uchun yana o‘zgaruvchan kuchlanish hosil qilinadi. Shu sababli yuklama yanada barqaror quvvat oladi, elektr tarmog‘i uzilganda esa batareyaga o‘tish deyarli sezilmaydi.

Zaxira, ya’ni off-line UPSlar ham mavjud. Oddiy sharoitda qurilmalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr tarmog‘idan quvvat oladi, elektr o‘chirilganda esa akkumulyator ishga tushadi. Bunday qurilmalar nisbatan sodda konstruksiyaga ega va kuchlanishni murakkab barqarorlashtirish talab qilinmaydigan texnikalar uchun mos keladi.

UPS quvvatini qanday tanlash kerak

UPSning asosiy parametrlaridan biri — maksimal yuklama quvvati. U odatda vatt va volt-amperlarda ko‘rsatiladi. Ushbu qiymatlar bir-biri bilan bog‘liq bo‘lsa-da, bir xil emas. Shu sababli tanlashda ikkala ko‘rsatkichni ham hisobga olish kerak.

Mos UPSni tanlash uchun unga ulanadigan qurilmalarning umumiy energiya sarfini aniqlash lozim. Shu bilan birga, quvvat bo‘yicha zaxira qoldirish maqsadga muvofiq. Qurilmaning maksimal imkoniyatlari chegarasida ishlashi tizimga tushadigan yuklamani oshirishi va avtonom ishlash vaqtini qisqartirishi mumkin.

Kompyuter uchun odatda sistemali blok va monitorning iste’moli hisobga olinadi. Tarmoq uskunalarida esa router, optik terminal, kommutator va boshqa qurilmalar hisobga olinadi. Maishiy texnikani ulashda esa muayyan qurilma turining ishlash xususiyatlarini inobatga olish kerak.

Elektr dvigateli yoki kompressori mavjud uskunalar bilan UPSdan foydalanishda alohida e’tibor talab qilinadi. Muzlatkich, nasos yoki boshqa dvigatel ishga tushirilganda qisqa vaqt ichida iste’mol qilinadigan quvvat nominal qiymatdan sezilarli darajada yuqori bo‘lishi mumkin. Shu sababli bunday texnika uchun yetarli quvvat zaxirasiga va ishga tushirish yuklamalariga mos xususiyatlarga ega UPS kerak.

Chiqish signalining shakli

Ayrim turdagi uskunalar uchun UPS hosil qiladigan kuchlanish shakli muhim hisoblanadi. Byudjet modellarida soddalashtirilgan yoki modifikatsiyalangan sinusoidal signal ishlatilishi mumkin, ilg‘or qurilmalar esa toza sinusoidani hosil qiladi.

Oddiy kompyuter texnikasi uchun signal shakli ko‘pincha hal qiluvchi parametr emas. Biroq isitish qozonlari, nasoslar, ayrim quvvat bloklari va boshqa sezgir uskunalarni ulashda ishlab chiqaruvchining talablarini oldindan tekshirish kerak.

Toza sinusoidali UPSlar uzluksiz quvvat manbai barqaror sinusoidal kuchlanish bilan ishlashga mo‘ljallangan texnika bilan birga qo‘llanadigan tizimlarda ayniqsa foydali. Signal shaklini to‘g‘ri tanlash ulangan qurilmalarning ishga tushishi va normal ishlashida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarning oldini olishga yordam beradi.

Akkumulyator va avtonom ishlash vaqti

UPSning avtonom ishlash muddati bevosita akkumulyator batareyasiga bog‘liq. Maishiy modellarda odatda qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlar ishlatiladi, biroq litiy batareyali yechimlar ham mavjud. Ular xizmat muddati, zaryadlash davrlari soni, vazni va boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi.

Ishlash vaqtini faqat akkumulyator sig‘imiga qarab aniqlab bo‘lmaydi. Unga yuklamaning quvvati, invertorning samaradorligi, batareyaning holati va atrof-muhit harorati ham ta’sir qiladi. Shu sababli ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan avtonom ishlash vaqti qiymatlarini real yuklama bilan bog‘liq holda baholash kerak.

Ayrim UPSlar tashqi akkumulyator batareyalarini ulash imkonini beradi. Bunday modellar o‘nlab daqiqalar yoki bir necha soat davomida quvvat ta’minotini saqlash kerak bo‘lgan tizimlar uchun mos keladi. Bunda batareyalarning mosligi va ulash talablari muayyan UPS modeliga mos bo‘lishi kerak.

UPS qayerlarda ishlatiladi

UPS elektr energiyasining kutilmaganda o‘chishi ma’lumotlarning yo‘qolishiga, uskunalarning to‘xtashiga yoki tizim ishining buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan deyarli har qanday joyda ishlatilishi mumkin. Kompyuter uchun UPS hujjatlarni saqlash va tizimni to‘g‘ri o‘chirish imkonini beradi. Router uchun esa qisqa muddatli elektr uzilishlarida tarmoqqa ulanishni saqlab qolishga yordam beradi.

Xususiy uylarda UPS isitish qozonlari, sirkulyatsion nasoslar va avtomatika tizimlari bilan ishlatilishi mumkin. Ofislar va kichik server xonalarida esa UPSlar kompyuterlar, tarmoq uskunalari, ma’lumotlarni saqlash tizimlari va boshqa texnikalarni himoya qilish uchun qo‘llanadi.

UPS tanlashda uskunaning turi, umumiy energiya sarfi, zarur avtonom ishlash vaqti va elektr tarmog‘ining xususiyatlarini hisobga olish muhim. Shuningdek, rozetkalar soni, USB portlarining mavjudligi, tashqi batareyalarni ulash imkoniyati, shovqin darajasi va monitoring funksiyalariga ham e’tibor qaratish kerak.

To‘g‘ri tanlangan UPS to‘laqonli generator yoki zaxira elektr ta’minoti tizimining o‘rnini bosa olmaydi, ammo texnikaning qisqa muddat avtonom ishlashini ta’minlash hamda elektr ta’minotidagi muammolar sababli uskunalarning shikastlanishi yoki ma’lumotlarning yo‘qolishi xavfini kamaytirishga yordam beradi.